«Ман» негізді сөздердің баршылығын тарихи дәйектемелер мен көбіне мифологиялық әрі тілдік материалдардан қарастырамыз. Түбегейлі зерттеу нәтижесі сөздің әлем тарихын, тілін байланыстырушы элемент екеніне көз жеткізеді. Бұны біз сенімді түрде айта аламыз. Ал, біздің зерделеуіміз түп негізге жақындау, танып білу. Дүние кеңістігіне ғылым арқылы көз жүгіртіп, адамзат шындығын синкретті өнерсіз таза теориямен тануымыз керек, қазіргі ғылыми әлем де соған бағыттайды. Біздің, ендігі қарайтын нүктеміз Азия мен Еуропа арасындағы түпкі байланыс, тарихи-мифтік, тілдік сабақтастығын этнонимдер негізінен өзегін бағдарлаймыз.                                                                 Түркі халықтары ежелден өздерінің шығу тегін «көк бөрі» тұлғасынан алады. Көк бөрі бейнесі түркі мифологиясында ең ерекше ұғым. Түркілік әлемнің қалыптасуынан дерек беретін «Көк бөрі» аңызы халық жадында ежелден бар. Әлем халықтарының көп бөлігінің генебастауына әсер еткен аңыз – аңыздық сюжет түркі дүниесінің орталық өзегінен қайнап шыққан. Көк бөрі – тотемдік жүйенің жоғарғы шкалалық көрсеткіші. Бұл түркі әлемі құрылғаннан бергі болмысында орныққан генемифтік комплекс. Ол Алтай моноаренасында дүниеге келіп, шығыс шегі жапон аралдарындағы танымдық мәдениетке әсер етсе, батыс бағыты Рим кеңістігі, Британ бөлшектерін құрайтын алып өркениеттер мен этноқұрылыстарды қалыптастыруға прототүркі дәуірінен бастап тарихи үлес әкелді. Түркілер санагендік болмысында ежелден қалыптасқан «көк бөрі» танымы дала кеңістігіндегі көшпелілік режимі шеңберінде бір-бірімен ұштасатын формалды ұғымдар. «Көк бөрі»  болмыстық мифо-комплексінде өте бағзыдан бергі түркі ілім-түсінігінің бүкіл тек-бітімі жинақталған. Осыған негіз болатын «Көк» ұғымы түркілерде кең семантикалық форма әрі гене-болымысын космоәлеммен ұштастыратын сенім-түсінігі. «Көк» кеңістігіндегі «аспан», «күн» монообьектілері де түркі этникасының басты түп-құрылымдық құндылықтары. Бұлардың барлығы «көк» концептісінде жинақталған обьектілер этнокеңістіктік сипат алады. Бұны тек қазіргі және ежелгі этностардың атауларының этимологиялық сырын ашу арқылы ғана табамыз. Этимологиялық астары ғана емес, мифтік, эпостық, тарихи салалары да түркілердің «Көк» концептілік комплексіне дәлме-дәл сәйкес келіп жатады. Бұған қарағанда, сол этностардың шығу тегін бағзы түркілер тармағынан алатынына күмән келтіре алмаспыз.  Осы пікірімізге дәлел болу үшін кішігірім мысал дәйектемемізді ұсына отырсақ, қазіргі кәріс халқының этно «Корея» (кәрісше айтылуы: «Корё») атауын этимологиялық тұрғыдан қысқаша талдауға болады. Көне корея мифологиясындағы қазіргі кәріс мемлекеттілігінің негізі болған «Когурё» этнонимдік атауы, біздегі «көк» концептісіндегі барлық обьектілермен тым жақын келеді. Зерделей қарасақ, Когурё ˃ Ко+гур+е ˃ Кок+кур+ие = Кок+кур+е = Көк+кур+ие. Бұнда, этнонимдік атау жасауға негіз болып тұрған Ко түбір семасы кәріс тілінде биік, ең биік деген лексикалық қатарларды береді (уикипедиядан). Корея мифологиясындағы Когурё мемлекетінің негізін қалаушы Чумон (Жумон) (б.з.д. 37 жж.) осы Ко әулетінен шыққан. Оны қазірде тарихи аңыздарда «аспан ұлы, аспаннан түскен мерген ханзада» деген мифтік тіркестермен береді. Ко лексикалық түбірін кәрісше мағынасындағы өзегіне орай ( «биік» – ежелгілердің түсінігінде ең биік нәрсе «көк» – аспан болған) Кок ˃ Көк формасымен берсек те, дәл мағынасын да ашып тұрады. Бүтін этнонимдік атауды жасауға негіз болып тұрған осы Көк мифтік-комплекстік лексикасы. Ендігісі, гур˃кур семасы. Гур˃кур˃хур формалары біздегі «қыр» (қырман, қасқыр, ұйғыр т.б. сөздеріндегі) лексемасының архетиптері. Хур˃гур˃кур ежелгі үндіиран (үндіарий) тілдерінде «күн» деген сөзді білдіреді[37. 193б] (бергі «ғұн» этнонимін жасауға негіз болған осы көне форма). Соңғы ие˃е (оқылуы кәрісше: ё), қайсысын алсақ та, прототүркі тілдерінде ел, қоғам – (иелік етуші қауым) мағыналық қатарларын көрсететін ескі лексикалық ұғымдар. Сонда, Когуре  этнонимдік атауы «Көк+күн+ие», «көк күн елі» немесе «көк+күн+иесі(иелік етушілері)» деген таза түркі болмыстық-бітімдік комплекстегі дүниелерді айқара ашып танытып тұр. Қазір мемлекет атауы «Корё»(еуропаша: Корея) деп сәл қысқарғаны, этноним атауындағы Көк және Күн лексемаларының бірігіп кірігу нәтижесінен. Кореядағы әрбір кәріс жаттап өскен Чумон (Жумон) аңызы да көне түркі сюжеттерін қайталайды. Жапониядағы топонимдік атаулардың құрамындағы семаларда да түркілік «көк» ұғымы бар. Мысалы, Сикоку (жапон аралының атауы) топонимінің құрылысын бөлшектесек аңғарылады, «Си+кок+у». Сонымен қатар, атақты «Токио» топонимінің алғашқы бөлшегінде «көк» және түркілік «тәңір» сөздері қабат жасырынған. Жапон тілінің өзінде топоним «өзен қақпасы» деген мағына береді екен. Мұндай мағына беруі сөз атаулының тарихи лексикалық этабындағы табиғи құбылысы. Ал, сөздің түп жасалу кезіндегі мағынасын білу арғы тамырластыққа, ортақөзекке бағыттайды. Сонымен, Токио сөзінің құрылысын, Ток+ио ˃ Т+ок+ио ˃ Т+кок+ие деп бөліп қараймыз. Т мұндағы бағзы түркілік тәңіршілдік дінінің сиволдық ұғымы – «┼» (Мурад Аджи бойынша). «Бангкок» деп аталатын Тайланд мемлекетінің астана атауы да назар аудартады. Б мен М дыбыстарының сәйкестігін білеміз, сонда бұл топонимге МАН сөзі де негіз болып тұр. «Банг ˃ Манг + Кок», білдіріп тұрған мағынасы «аспан адамы – көк түркілер» болуы керек дейміз.  Тағы да ізденімдік талабымызбен мысалдарды дәйектей, кәрістер мен жапондардың мифтік «қазынасын» түркілік тамырдан қайнап шыққандығын айшықтауға тырыссақ бұның өзі бір кітапқа жүк боларлықтай. Сондықтан, осылай қысқаша түйіндеп тұрсақ, әлі де зерделей түсуімізге үлкен талпыныс жасай алғандығымыз. Әйткенмен, Шығыстағы (жапон, корея түбегіндегі) түркілік лингво-мифтік дүниелер  таза сақталған. Әлі де зерттеуді қажет етеді.                                                                                               Жер бетіндегі қай этникалық топтың болмасын тотемизмдік масштабы болған. Ол, сол халықтың түсінігі жететін өлшем-бірліктерімен бекітілген. Тотемдік жүйенің өзегі генетикалық мифке, аңызға негізделеді. Түркі моно-этносының гене-төркініндегі «көк бөрі» мифологиясы этнокеңістіктік ауқым алатынын әлем шежірешілері мен этимологтары мойындайды. Мойындап отырса да, қазіргі әлем этностарының «біразының» шығу тегі, тарихи түбі Баба түркі төркінен екенін дәлелдегісі келмейтіндей…                                          «Көк бөрі» этногене-мифологиясының кеңістік шеңберіндегі тамыры, біздегі МАН этно-элементінің антропоөзегімен тығыз түрде байланысады. «Көк бөрі» мағынасынан шығатын «ит» сөзінің танымдық тұлғасы «адам жаны» ұғымына негізделгенін тілдік қолданыстардан байқаймыз. Бүгінгі тілдік аядағы «ит жандылық», «жаны иттікіндей сірі», «иттей болу» және «ит арқасы қиянда», «ит өлген жер» т.б  сияқты тіркестік қолданыстар мен мәтел тізбектері тілімізде ертеден келе жатыр. Тіпті, «Көк бөрі» мифо-генезисінен өрбіген «ит» таным-тұлғасы әлемдік МАН элементімен ұштасып, этнокеңістік аренада «Италян» және «Найман» этнонимдерін жасап шығарды. Этнонимнің бірі Орта Азия континентінің сәл шығыс бөлігіндегі түбі түркі-қыпшақтық халық (ру-тайпа) атауы болса, бірі Еуропадағы Апеннин түбегін қатпарлы тарихи нүктеге айналдырған этнос атауы. Дүниенің екі бөлігінде жатқан тарихи этнонимдердің ортақ шығу түп-тегін негіздемес бұрын, алдымен «ата-баба» түркінің «Көк бөрі» этно-мифологиясынан шыққан «ит» таным-тұлғасының этнокеңістіктегі мифо-лексикалық қабатын ақтарсақ дейміз.                                                                                Ит – адамның жынының (рухи-жанының) тұлғалануы, яғни арғықазақта «өлген адамның жаны ит кейпіне енеді» деген түсінік болған. Мәселен, «болған оқиғаларда» Бекет ата аруағының қызыл ит болып көрінгені туралы айтылады [20. 145б].                                                                     Ит – адамның екінші сипаты, оның екінші «мені».                                                Ит – адамның «егізі», «екінші адам».                                                                 Ортағасырлық түркі тілді бұлғарлар киелі орындар (святилище) астына ғұрыптық рәсіммен өлтірілген иттің өлексесін көмген, ал чуваштар «өлген адамның жаны итке айналады» деп түсінген [21. С 19]. [22. 126б]. Түркі аңыздарының ежелгі қабатында ит адамдар елі туралы түсінік те болған. Бұлар жөнінде «Казахские сказки о животних» [1975] жинағының соңындағы түсініктемелерде жинақталып берілген.                                                                    «Иттер елі» туралы қағазға түскен көне дерек қытайлардікі [«Таулар мен теңіздер туралы бітік»], осыған орай Е. Б. Рифтин мифтегі «ерекше көршілер» туралы аңыздардан қытайларға көрші болған халықтардың, ру-тайпалардың тотемдік түсініктері көрініс тапқан деген пікір айтады. «Таулар мен теңіздер» бітігінде цюаньхун «ит хундар» халқы жөнінде дерек бар. Цюаньхундар Шэнси аймағының солтүстік жағында         өмір сүрген, мұнда мифтік сары императордың ұрпағы Лунмин екі ит (ақ түсті төбет пен қаншық) туғызған. Осы иттерден әлгі ит-хундар тараған делінеді. Осы кітапта адамдары итке ұқсайтын тайпа туралы да айтылады. Сірә, олар этнонимінде цюань – «ит» компоненті бар басқа тайпалар болуы мүмкін. Өйткені цюаньжун, жун, шаньжун, сяньюн, шуньвэй, гуйфан, хуньи, суньюй, ди, ху – хуннуларға туыс ежелгі тайпа, рулардың (түркі, монғол) аттары.                   Осыған жақын сюжет Плано Карпинидің мәліметінде бар. Оның бітігінде татарлар шөл дала арқылы өтіп келе жатып әйелдері сұлу, адам кейіпті, ал еркектері ит кейпіндегі бір елге соғып өткені айтылады. Тағы бір ұқсас аңыз қырғыздарда да сақталған, «Манас» эпосында циклоп-төбекөздің қолына түскен бір тұтқынның әңгімесінде оның саяхаттап жүріп итаалы еліне барғаны айтылады. Сол елдің әйелдері өте сұлу, ал ерлері ит пішінді екен. К. Юдахин итаалының ұрғашысы – адам, еркегі – ит болатын мифтік тіршілік иелер екендігін жазады.                                                                                          Керей руының ителі атасын да осы итаалымен шендестіреді.                       Н. Никифоров осындай аңыздың алтайлық варианты барлығын хабардар етеді; бұл аңыздың бірінші бөлігі әлгі төбекөз – циклоппен байланысты болса, екінші бөлігінде «нохой эртын» – ит басты еркектер мен әдемі әйелдер еліне бару жөнінде баяндалады. Буряттарда өздері тұратын аймақтың терістік-шығысында осындай адамадары бар ел туралы аңыз болған, оларда ит-еркек пен адам-әйелден ит-бала туады екен.                                      Қазақта, жалпы мұсылман түркілерде мұндай таза аңыздар сақталмаған. Бірақ, қазақтағы ит-антропонимдердің молдығы, итке қатысты мифтегі фразеологизм мен сенім-ырымдардың кездесуіне қарап бір кездері осындай аңыздардың болғандығын айтуға болады. Қазақ зерттеушілері түркілік ит тотемизмі мен мол ит текті сенім-нанымдар шоғыры палеолиттен бері бар екендігін айта келіп, «ит басты ел мен адамдар» образының  таза түркілігін көрсетеді. Ит – тотем, ит – адам жаны, ит – о дүние образы, ит – күн мен от текті образ болып отырғанын көрсете келе, осы түсініктердің түркілігін анықтығын сеніммен айтуға болады. Адамның өлгенде итке айналуы, адам жанының ит кейпінде болуы «иткөйлек» «итаяқ» сияқты сөздердің астарында жатыр[45.266-267б].                                                             «Ит» наным-сенімінің өзі көп обьектілі «Көк Бөрі» түсінігінен туған. «Ит» нанымы бүкіл Орта Азия континентінде қанат жайған прототүркі өркениетінің арқасанда ескі ғұрыптар мен салт-жоралғылар әр қоғамдық орталарда дамып, этнонимдік атаулардың қалыптасуына ұйытқы болды. Италян және Қазақтағы Найман ру-тайпалық этнонимдерінің атаулары осы ежелден келе жатқан мифо-комплекстің этнокеңістіктегі нәтижесі. Еуразияның екі шетінде жатқан екі этнонимнің атаулық әрі арғы-түп этникасы  Алтай моно-кеңістігінен шыққан «Көк бөрі»-қасқыр-ит мифтік шеңбері тұрғысынан генелогиялық түрде бір-бірімен сабақтасқан. Мұны былай көрсетуімізге болады, ежелгі Лу Синнен жеткен қасиетті аңыз бойынша «найман» «киелі қызыл иттен жаралған адам» деген мағынада. «Най» – қызыл ит, «ман» – адам. Бертін келе «най» «жолбасшы адам» мағынасын иеленгенін байқаймыз. Мәселен, «ауылнай» – ауылдың басшы адамы. «Итальян» сөзінің түпкі шығу тегі – «ит-ал-ман» десек, қателеспейміз. «Ит емізген адам» дегенді білдіреді. Екіншіден, қазақта аналықтың бөтен, жетім төлді «алуы» – «емізуі» деген мағынада. Бұл – көнеріп бара жатқан сөз. Италияның ежелгі түркілермен байланысы Аттиладан да (т.ж.б. – 453 жылы қаза тапқан) сан ғасыр бұрын болған.  Бұл арийлер мен ежелгі түркілердің бұдан бес, алты мың жылдың аралығында Ұлы Дала бойымен Батыс Еуропаға өткен дәуірлерінде, одан бұрын да болғанын байқаймыз. Содан тіл алмасулары да жүзеге асқан. «Ит-ал-аман» біздегі «итемген» (ит-ем-ген(ит емуші адам) есімдігімен мағыналас. Бұл жерде «ген» – «адам» мағынасында. Мәселен, «көреген» – көргіш адам[38].  Екі этнонимнің лингвистикалық сәйкестігін бағзыдан келе жатқан бір-бірін қайталайтын аңыздық сюжеттер тұрғысынан көрсетуге тырысайық. Бұған тағы, тарихи даталардың да көрсеткіші керек. Келтірген талдауымызды дәлелдей түсу үшін қосымша мысалдарды да дәйек етеміз.                                                                                                                                                                                                                                            * * *

Әлем тарихында «Көк» концептілік комплексіне жататын – «көк Тәңірі, көк бөрі, күн, ай…» сияқты ұғымдар тек әуел бастан Ұлы Түркі болмысы мен өркениетіне тән ұғымдар. Түркі халықтары ежелден үлкен географиялық аумақты алып жатқандықтан, басқа да тайпалық бірлестіктермен салт-дәстүр, мәдени тұрғыдан аралас-құралас болып, тіпті ірі тарихи ошақтарды дүниеге әкелуге де себеп болды. «Көк» комплексіндегі барлық обьектілер этнокеңістік сипат алғандықтан, қазіргі аса үлкен этникалық топтар шығу тегін ерте түркі бірлестігінен алады. Бұны нақты тарихи деректемелердің көзі де дәлелдейтіндей көрінеді.                                                                                         Түркі мифо-генезисінде өте ежелден айтылып келе жатқан сюжеттік фрагментке көз жүгіртсек, дәл осы күйде, бірақ кейбір деталь-обьектілері ғана өзгерген түрде Батыс (Апеннин аренасында) мифо-эпосында қайталанады.                                                                                                     Түркі мифо-генетикалық сюжетінде сақталған аңызға назар салсақ: Жаугершілік заманда, бір тайпа (халық) бүтіндей қырылғандығы, батпақ ішінде аяқ-қолы шабылып, жараланған он жасар бала ғана тірі қалғандығы айтылады. Ол балаға бір қаншық қасқыр жолығып, емізіп, қанын тоқтатып, жарасын жалап жазып алады. Бала есейгенше сол қасқырмен бірге тұрған деседі. Кейін жаулар бала жігітті тауып алып өлтіргенде буаз қасқыр Гаочан тауының терістігіндегі бір үңгірге барып жасырыныпты. Қаншық қасқыр осы үңгірде 10 бала босанады. Он ұл есейіп, үйленіп, көбейіп үлкен елге айналады. Он ұлдың ең күштісінің Ашина есімі олардың жалпы атына айналыпты. Кейін халық үңгірге сыймайтын болған кезде Ашинаның ұрпағы Асянь-шад деген елбасы (аңыздың басқа бір нұсқасында Асянь-ше) халықты үңгірден шығарып, олар түрік деген атпен Алтайды қоныс еткен көрінеді[39] Бұл ерте қытай деректерінде сақталған нұсқа.  Қытай жылнамашылары Бей-ши және Суй-шилердің айтуынша, түріктердің арғы тегі батыс теңізінің жағалауында өмір сүрген ғұн тайпасының Ашин атты ақсүйек руынан шыққан-мыс. Бірде көрші рудың адамдары бұларды бірін қалдырмай қырып кеткен. Тек жалғыз ғана тоғыз жасар ұлдың қол-аяғын бірдей кесіп, азаппен өлсін дегендей өзін көл жағасындағы қалың қамыстың арасына тастап кетеді. Оны қаншық қасқыр тауып алып, асырап, ақырында оның балаларының анасы болады.Жаулардан қашып сол бөрі Алтай тауының аяқ баспас үңгіріне жасырынып, сол апанда он ұл табады. Ендігі бір қисында қаншық қасқыр Тұрфанның теріскейіндегі Шығыс Тянь-Шянь тауларына тығылған дейді. Сөйтіп, оның ұлдарының бәрі Тұрфанның қыздарын таңдаған. Ал Ашинның немересі сол тайпаның көсемі болған. Ашина деген сөз «мейірімді бөрі» дегенді білдіреді. Өздерінің арғы анасы Ашинаға көрсетілген құрмет-парыз ретінде олар өз руының туына бөрінің басын бейнелеген[40.350с]. Дәл осы сюжетті бірізділікпен қайталамаса да, жалпы тұрқы ұқсас, детальдері нақпа-нақ келіп отыратын аңыз Апеннин түбегіндегі Рим қаласының салыну оқиғасына байланысты туған. Қаланың іргетасының салыну уақыт межесі зерттеушілердің айтуынша б.з.б 454-453 жылдары болып саналады. Аңыздың Батыс кеңістікте туындау кезеңі де осы уақыт мөлшері болуы мүмкін. Енді, ертеден жеткен мифке назар салсақ:                                                                     «Бір заманда Тибр өзенінің сол жақ жағалауын латындар тайпасы мекендеген. Олардың көп қалаларының біреуін Нумитор деген патша билепті. Патшаның кенже інісі Амулий зұлым және қызғаншақ болады. Ол Нумитордан үкімет билігін тартып алады да, патшаның қызы Рея Сильвияны еріксіз шырақшылыққа – от пен үй ошағының құдайы Вестаның храмына абыз етіп қояды. Басқа шырақшылар секілді бұл қыздың да күйеуге шығып, ұрпақ әкелуіне тыйым салынады. Алайда жыл өтпей соғыс құдайы Марспен жақындасқан Рея Сильвия егіз ұл табады. Бүған ашуланған Амулий егіз баланы Тибр өзеніне тастаттырады. Суға батпай қалған себеттегі егіз баланың даусын естіген бір қаншық қасқыр оларды тауып алып, емірене емізіп кетеді. Кейін егіз балаға бір бақташы әйел Ромул және Рем деп ат қояды. Өскен соң Ромул мен Рем өздерін қасқыр емізген жерге жаңа қала салуды ұйғарады. Қала салу барысында ағайындылар келіспей қалып, Ромул Ремді өлтіріп тастайды. Содан ызаланған Ромул: «Қала шекарасын аттағандардың бәрі осылай өледі!» деп айқайлайды». Қаланың Рим аталуы аңыздағы Ромул есімімен байланысты, латынша «Рома». Италиядағы сақталған сюжет жалпы осылай, этнонимнің қалыптасуына негіз болған да осы аңыздағы «көк бөрі-ит» ұғымдарының халық жадында кең орын алуынан. Бұл ұғымдардың түп-тамыр бастауы түркілерде жатыр. Аңызды Батыс кеңістікке апарған да ежелгі түркілер (прототүркілер), уақыт межесін зерттеушілер бұдан үш мың жыл бұрын (кейде бес-алты) деп көрсетеді. Орта Азия халықтарының қалыптасқан көшпелілік дәстүр бойынша түркілер біздің заманымыздан бұрын Еуразия континентінің әр түкпірін жүріп өтті. Жолдарында алпауыт тарихи мәдени ошақтардың құрылуына негіз – ықпал жасап отырған. Соның бірі «көк бөрі мифологиясы» әлем кеңістігіндегі бүкіл наным-сенімдерді қалыптастырған актуалды обьект. Жоғарыда баяндалған қытайлар жазып қалдырған түркілік аңыздық сюжеттің тарихилығын түсіндірген ғалымдар да болды.  Зерттеуші Н.Келімбетов бұл турасында былай дейді: «Енді «көк бөрі» аңыздарының шындығы қайсы десеңіз, б.з. V ғасырының бес жүз үйлі бөрі тайпасы Сарыжазық дейтін өз мекенінен көшіп, Алтайдың оңтүстігіне барып қоныстанады. Бұл заманымыздың 439 жылы болатын. Елді бастап барған бектің аты – Түркіт екен. «Түркіт» – «дулыға» деген сөз – күшті, ержүрек мағынасында айтылады… «Көк бөрі» аңызы осындай тарихи оқиғалардың елесі болуы мүмкін» деген пікірін білдіреді[46]. Зерттеушінің мифті орта түркі дәуіріндегі тілдік ескерткіштерден жеткен тарихи оқиғалармен байланыстырып отыр. Енді, бұның қаншалықты дөп келетінін мына зерттелімдерден кейін  талдайық. Ғалым Әмірхан Балқыбек түркінің «көк бөрі» мифі мен тотемінің пайда болу шындығын бұдан  үш мың жыл бұрын жер планетасында орын алған алапат табиғи апаттың салдарынан деп түсіндіреді. Ғалымның ойын өз сөзімізше тарқата берсек.                                                                                                       Түркі халықтарының мифтерінде «Көк бөрі – көк аспандағы Көк Тәңірісінің өзі жіберген, түріктер тайпасын ажалдан аман алып қалған құтқарушы, ерекше қасиетті аң…» – деген аңыз жиі ұшырасады[51]. Ал, енді осы аңыздың түп шындығына жетуге талпынсақ:                                                                     Түркілер «көк бөрі» сенімін қанша адақ тұтса да, өздерінің тәңіршілдік діні – Тәңір (Құдай) дәрежесінен биік қоймаған. Өйткені «көк бөріден» тәңіршілдіктің тамыры өте әріде жатыр.  Түркідегі «көк бөрі» тотемдік аңызы негізінен еврейлердің (жебірей)  жалғыз құдайымен (Иегова) бір мезгілде пайда болған. Бірден дәлелдемес бұрын, аңыздық сюжетке назар салып, оны төрт үзікке бөліп қарастырамыз. Бірінші үзік – қырғынға ұшыраған халық, Екінші үзік – баланы асырап алған қаншық қасқыр. Үшінші үзік – қаншық қасқыр мен кейін ержеткен баланың жақындасуынан дүниеге келген нәрестелер болса, төртіншісі – сол нәрестелердің бірінен тараған ашина түркілері. Қазіргі логикалық тұрғыдан алғанда аңыздың алғашқы және соңғы үзіктерін шындық ретінде қабылдай аламыз. Қалған үзіктер аңыздың тууына себепші болған түпкі оқиғаны аллегориялық тәсілмен көмескілендірген заманалар бойында қалыптанған далалық поэтикалық дәстүрдің нәтижесі деп ұғамыз.  Ондай мысалдар әлем тарихынан көптеп кездестіре беруге болады. Аңыз құпиясын ашуда бірінші және төртінші үзіктерге баса назар саламыз. «Көк бөрі» туралы таралған мифтердің бәрінде, сюжет бір халықтың қырғынға ұшырағанынан бастайды, ал оларға шабуылдаған адамдар жайынан еш сөз қоғамайды. Демек, бұндағы халықтың қырылғандығы – белгілі бір кезеңдегі жер шарында орын алған табиғи апат. Тек кейін жаугершілік замандарда көк бөрі тотем мифінің тууына негіз болатын халық басына келген қиыншылық туралы оқиғамен бейнеленіп, дала дәстүрі – ақындық қиялмен метамарфозаланған[47. 7-17б].                                                                         Сонымен қатар, ақын, ғалым Ә. Балқыбек бір мақаласында қасқыр мифінің негізінде өзімізге күнделікті түршіліктен таныс бөрі бейнесі емес, қасиетті «ау» сөзі жатқандығы туралы жазған[48]. Бұнда, «Ау» киелі сөзі қасқыр образымен ұштасып, тотемге айналған деген тұжырым жасай келе, мифтің екінші үзігі бойына жасырған құпияның шешімі осы деген тоқтамға келеді. Киелі сөздің символдық мәні бар затқа (бұл жерде жануарға) айналу процесі ұрпақтар санасында сандаған ғасырлар бойы үздіксіз жүріп жатты. Нәтижесінде ақындық қиялдың жемісіндей әдемі де қаһарлы қасқыр мифі дүниеге келген. Яғни, бағзы түркілерді тарих қойнауының бір кезеңдері қорғап қалған қасқыр емес, Сөз құдіреті деген дәлел келтіреді. Ежелгі түркі танымы шеңберіндегі далалық көркем қиял бір сөздің негізінде осындай аңыздың пайда болуына себепші болды. Ол бір киелі сөздің образдануы, тұлғалануы нәтижесінде өрбіген. Енді, осы киелі «Ау» сөзі қайдан шықты дегенге назар саламыз. Бұл сөздің қазіргі этнокеңістікте түркі де ғана емес басқа халықтардың тілінде де сақталып қалған. Мысалы, америкалық үндістердің тіліндегі бір нәрсені мақұлдағанда «хау» деп айқайласатыны. Қытай тілінде де «Хау» деген сөз «жақсы» деген мағынаны береді. Әлемдік мифологиядан «Ау» сөзіне тікелей қатысы бар ондаған деректерді ұшырата аласыз. Солардың бірі – үндістердің снохимиш тайпасынан жазылып алынған аңыз. Онда: Көне бір замандарда аспан жерге тым жақын орналасып адамдар тік тұрып жүре алмағандықтан, ақылдасып жер бетіндегі әрбір халыққа хабар бергізіп, бірлесіп көтермекші болады. Сонда бір мезгілде «ау-у» деп айқайласын деген тапсырма беріледі. Ақыры жердің әр тұсынан «ау-у-у» деген дауыс шыққан кезде аспан қазіргі қалпына түскен деседі. Бұл тек аңыз ғана. Аңыздың пайда болуына негіз болған аңыз. Бірақ, бұны да шындыққа жетелейтін фактілер де бар. Қасиетті Құран кәрімдегі Зәрият сүресінің 47-аятында: «Аспанды құдіретімізбен жасадық, және біз оны кеңейтеміз» делінген. Қарап отырсақ, қасиетті кітаптың бұл сөзінде аңыздың өзегіне апаратын абсолют дүние бар секілді. Бір мезгілде бүкіл жер шарынан бірдей дауыстың шығуы, кейінгі аңызға жүк болды және бұл аңыздар этнокеңістік сипат алған. Бұған ешкім күмән келтірмесі анық. Бірақ, барлық ұлтта бірдей қолданылған жоқ, бір халық шығу тегін, гендік тамырын сонымен байланыстырып жатса, бірі мифтік қаһармандарын аңыз негізімен тұлғаландырып жатты. Енді бірі сыйынатын жалғыз құдайы, тәңір деңгейіне көтерді. Әлем тілдірінің тілдік қолданысындағы актив формалардың құрылысын – сема мағыналарын жасап шығуына да ұйытқы болған осы аңыздың этнокеңістікке шарпылуынан. Түркілерде арғы діңі «ау-у-у» сөзінен өрбіп шыққан «көк бөрі» мифологиясы өзінің жаңа кезеңінде де даму, таралу жолында этнокеңістікте тілдік тұлғалар қалыптастырған. Жарқын мысалы, тақырыбымызға өзек болып отырған Италян және Найман этнонимдері, бұлардың мәнін ашуда тағы да тілдік-мифтік тізбектермен жүріп өтеміз.          «Ау» сөзінің шығуы жөнінде, жоғарыда үнді аңызын келтірдік. Миф, адамдардың басына түскен бір қиыншылықты жеңуінен дерек береді. Демек, әлдебір ерте уақытта адамзат баласына қатер төндірген орасан зор табиғат апатының болғанын меңзейді. Басқа материктегі үндіс аңызы да, түркі қасқыр мифіндегідей, бүкіл адамзат баласын апаттан аман алып қалған. Және ол «Ау» сөзі. Кездейсоқтық болуы мүмкін емес. Христиан дінінің «Киелі хабарларының» бірінде «Басында Сөз болды, Сөз Тәңіріде еді, және сөз Тәңірі болатын» деп келетіні де жай айтылғандық емес. Христиандар «Тәурат» арқылы еврейлерден алған иудайзм құдайының да бастапқы аты «Яу» немесе «Ау» (Яхья немесе Яхве сөздерінің түбірі) болып келеді. Осыдан түсінетіміз, түркілік қасқыр тотемі еврейлерде Құдай дәрежесіне көтеріліп кеткен. Біздегі «көк бөрі» концептісінің түп-тегі мен Иудей дінінің діңгегі бір қайнардан шыққан ұғым – наным-сенімдер. Түркіде көк бөрі сенімі Тәңіршілдіктен кейінгі сатыда тұрады, ал бұдан білетініміз Тәңіршілдік иудей дінінен тереңде, әріден келе жатқанын аңғарамыз. Иудей діні б.з.б 622 жылдары пайда бола бастады, түркілік қасқыр тотемінің алғашқы баспалдақтары да осы уақыт межесінде етек жая бастады. Ал, римнің құрылу көрсеткішін тарихта б.з.б 454-453 деп көрсетеді. Қаланың құрылуына тірек болған аңыз да осы екі датаның аралығында Еуропа кеңістігіне жетіп үлгерген. Сөйтіп, әлемдік танымға әсер еткен «көк бөрі» концептісі батыста тілдік құрылымдарды дүниеге әкелді. Соның айғағы, Италиян, Найман этнонимдері мен Алман (Германияның ертедегі атауы) этнонимі де түркілік тілдік жасалымдар.                                                          Иудейлердің бас құдайының есімі «ау» сөзінен басталуын аңдататын олардың «Тәурат» кітабында да сәйкес келетін қисын бар. Мұса пайғамбар еврейлерді Мысыр құлдығынан алып қашқан кезде болған әртүрлі апаттардың салдарынан шыққан дыбыстарды жердің жетпіс халқы естілгені жайында хабар береді. Апат басыла бергенде өте қатты естілген дыбыс еврейлерге   құтқарушы Тәңірдің дауысы іспетті болып көрінген. Бұдан Иудадағы бас құдай аты сол кезде болған табиғи апаттың салдарынан екенін ұғамыз. Жер бетінде сондай табиғи апаттың болғанын білдіретін Тәурат кітабында аңғартады, еврейлерде құдай атын атауға болмайды, ежелгі түсінік бойынша Құдай атын атау – бұл ажалға алып келеді. Яхвенің орнына Адонай («менің әміршім») «Менің Құдайым – Яхве» сөзі қолданылады[49]. Жер бетінде болған осындай үлкен апат кейінгі әлемдік түсініктердің пайда болуына алып келді және ол апаттың болғаны шындық. Бұл апаттың болған уақытын Мұса пайғамбардың өмір сүрген кезеңімен сәйкестірсек, дәл бұдан 3300 жыл бұрын, яғни б.з.б XIII ғасырда орын алған. Бертін келе содан қалған түсініктер Иуда дінінің пайда болуына түрткі болды. Қасқыр мифі де табиғи апаттан кейін дала халықтардың санасынада ұзақ уақыт сұрыптаулардан өтіп келіп поэтикалық сюжетті оқиғаға айналып шыға келді.      Мифте, діни философиялық кітаптарда астарлы түрде айтылатын табиғи апаттың болу жайын Ә. Балқыбек ғылыми пікірмен түсіндіруге тырысады. «Жерге тым жақын тұрған аспанды әлдебір дыбыстың кері лақтырып жібергені рас. Бұны ғылым тілімен дәйектегенде, шамасы, тым жақын келген әлдебір құйрықты жұлдыз кесірінен немесе көрші планеталармен өріс күшін таластырудан соң, бәлкім, ғарышта қаңғып жүрген шойын тастардың бірі құлағаннан кейін орбитасынан шығып кете жаздаған Жер шары ыңыранып барып, Күн жүйесіндегі бүгінгі орнына сәтімен түскен болса керек. Бұл туралы «Тәурат» кітабында анық жазылған (Иудайзм дінінің ауызекі әңгімелерінде бұл кездері Тәңірінің дауысын жер бетінің ар жақ, бер жағындағы жетпіс халық естіді деп әңгімеленеді. «Ау» сөзіне байланысты әңгімелердің жер бетінің түкпір-түкпірінде кездесетіндігінің себебін осы көнекөз жетпіс халықтың ұрпақтарына қалдырған мұрасы деп түсінген жөн). Ұзаққа созылған апаттан соң, қатты естілген дыбысты адамзат баласы құтқарушы Тәңірдің дауысы деп сенген. Және оны әр халық өз түсінігінше қабылдап, әртүрлі мифтер мен әфсаналар, жырлар, сөздер тудырды. Мысалы, гректерде Геркулестің аспанды көтеруі жайындағы миф, ал қытайларда антропонимдік атау ретінде – ежелгі әміршісіне Яо немесе Яу деген есім береді. Үнді буддашыларының мантрасы «Аум» деп дыбысталады. Ислам дінінде, Араб тіліндегі сөз қайыруда (қазақтағы бата қайыруда айтылатын) қолданылатын «Аумин» («Ау-мин») сөзі бар. Ол дыбыс бізге қасқыр мифінен белгілі «Ау-у-у» немесе қысқаша «Ау» еді[47. Сонда].                         Сонымен, төл түркілік «көк бөрі»-қасқыр тотемдік мифінің шығуына өзек болған «Ау» сөзінің (дыбыстың) образдық сюжетке айналуынан екенін білдік. Бір сөздің осындай ғалам тарихына актуалды тұлғаға көтерілуіне қарап біз, осы күндегі қазақтағы «сөз киесі» деген тіркес тегін айтылмаған болса керек дейміз. Бастапқы «Ау» сөзі әлем тілдерінің сөздерін жасауға да негіз уәж болды. Оның ішінде түркі тілдерінің эволюциялық даму жолында қатпарлы құрылымдық формалар мен түбі терең лексикалық қабаттар қалыптастырып отырды. Тілдік даму өзегі осы бір нүкте обьект «Ау» тұлғасынан өрбіп этнкеңістікке таралып отырды. Бұл тұрғыдан «Ау» сөзін тіл білімінде түп уәждік архесемаға жатқыза отырып, тіліміздегі әрбір сөздің жасалуына ұйытқы болған кейінгі архетиптерін жүйелейміз. «Ау» ˃ Ай ˃ Ас ˃ АН ˃ Ал ˃ Ар ˃ Ақ… Бұлар адамзат тілінің өсіп-өніп жетілуіндегі әрбір бірлік құрылымдардың уәж-түп форма анти-семантикалары. Алғашқы Ау, Ай, Ас жіктемесі түркі кеңістігіндегі ең көне бүтін бірұғым «көк» комплексін құрайтын тілдік: тарихи, наным-сенім, миф, дін, этика, болмыс түсінігі, гене таным-білім бөлшектері болып табылады. «Ау» көк комплексіндегі «көк бөрі» тотемдік гене түсінігіне негіз болған тұлға болса, Ас (аңызда кездесетін антропоним Ашина ˃ Асина. Асян ˃ АсАн. АсАн ˃Осман, тіліміздегі Аспан ˃ Асман сөздері бүтіндей «көк» комплексіндегі ұғымдар) бұл жерде көк комплексін ең алғаш тудырған тәңіршілдік дінінің басты құдайы «Көк Тәңірі» ұғымы.  Кейінгі келген қасқыр тотемі де осы тәңіршілдік «көк» комплексіне кіріктіріліп, «көк бөрі» сөзі айналымға енген. Ай ұғымы бастапқы Ау  мән-өзегінің төл варианты, бұл да «көк» комплексіндегі актуалды обьект. Ислам дінінде «Ай» және «Ау», бірі символдық мәнде жұмсалса, «Ау» тілдік қолданысында өмір сүруде. «Аи» символдық мәнде – мұсылман мешіттері мен зират төбесіндегі «жарты ай» мүсін белгілері, ал «Ау» араб тіліндегі «Аумин» (қазақтарда «әумин») сөзінің құрамында морфемдік архесема болып тұр. Сөз екі морфемдік архесемадан тұрады, ау+мин мұндағы екі семаның арғы түп мағыналық қатпарлары төл түркілік тілдік қордағы ең жетекші элементтерден жасалған. Сөздің архесемалары тағы да түркілік «көк» комплексінен шығып, араб тілінің актив бірлігі болып қолданыста жүр. Ау+мин құрылымындағы соңғы сема «мин» – МАН әлемдік элементінің заманалар бойы қалыптасқан мағыналық типтернің бірі, сәйкесінше дәлел көрсетсек: ман ˃ мың ˃ минг ˃ мин ˃ бинг ˃ бин ˃ бен ˃ мен[50.50б]. Ман сөзінің өзі ең ежелгі Ан ұғымдық архесемасынан қалыптасқан (М+АН ˃ МАН). Ан ежелгі шумерлер (прототүркілер) құдайының «тәңірінің» есімі[18]. Қасқыр мифін тудырушы «Ау» сөзі де Ан сөзінің бір типі болып келеді. Сонда, арабтағы ау+мин («ау – қасқыр», «ман-мин – адам» ˃ қасқыр адам ) сөзінің астарында түркілік ұғымдар жатыр. Ал сөзі де Ау мен Ан сөзінің бір варианты, көне түркі тілінде (қазіргі чуваш тілінде сақталып қалған) «қол – әскер» ұғымын білдіреді. (Этимол. сөздік, 29). Яғни, «ал» (Аламан, Алман, Алшын, Алаш, Албан, Алан этнонимдерін жасауға негіз болған түбір архесема) сөзінің де антропоөзегі – «адам». Енді, тақырыбымызға арқау болып отырған этнонимдердің жасалу құрылысы да осы архесемалардың негізінде. Этнонимдердің шығу тегіне толықтай көз жеткіземіз деген ойдамыз.                      «Ау, Ан, Ал, Ас» архесемалар төл түркілік ұғымдар әрі ерте бастан барлығы бір мағыналық орталыққа ұйысады. Бір дәуірде бүкіл түркі этникасының гео-орталығы болған жер атауы Алтай («Ал+т+Ай») топонимі де осы архесемалардан жасалған. Бұл көне архесемалар жер бетіндегі барлық ұлттардың тілінде өте көп сөздердің қалыптануына доминант болған, оған кейін тоқтала жатармыз. Қазірге осы семалардың «ерекше» туынды бірлігі МАН сөзінің жер шарының түкпір-түкпірінде кездесетін «қазыналарын» жан-жақты танып, жарқырата алып шығу, үлкен жоспарымыздың басы болмақ деген ниеттеміз.                                                                                            Еуразияның екі шетінде жатқан Италян, Найман этнонимдерінің қалыптасу кезең датасын жанамалап болсын айтуға тырыстық. Бабаларымыздың көшпелі салты әлемнің әр қиырында із қалдырып отырды, соның аз ғана мысалы біздің зерттеуімізге өзек етілді. «Көк бөрі» – қасқыр-ит түсінік мифологиясы этнокеңістікте Италян, Алман, Найман, Печенг сияқты этнонимдерді әкелді. Біз байқауға тиісті атаулары әлі де жеткілікті. Италян, сонымен ИТ + АЛ + АН немесе ИТ + АЛ + МАН, беретін ұғымы: көк бөрі адамдар, көк бөрі адам ˃ ит емген адам, ит әскер адам. Аңыз бойынша да түркілікке келеді. Қазақ тілінде «ит» сөзі араласатын фразалық тіркестер мол, антропонимдер де баршылық: Бөрібасар, Бақтыбай, Алабай, Арлан, Көкжал т.б. Қырғыздың баяғыдан келе жатқан Манас жырының сюжетінде кездесетін Итаалы елі туралы детальдар да ойландыратын мәселе. Осындағы Итаалы Еуропадағы Италяндар болуы да мүмкін. Ертедегі авторлар да Итаалы елі туралы көп жазған. Итаалылар негізі кезіндегі «көк бөрі» символдық белгілерімен танылған түркілер болатын. Итаалылар туралы «Манас» аталатын жырда айтылуы да кездейсоқтық емес. Жырдың атауының ұғымымен де тығыз байланысады. Манас ˃ Ман+Ас, түпкі өзегінде аспан адамы, көктегі адам, көк түріктер деген ұғымдар жатыр. Ежелден қазіргі оңтүстік Қазақстан, шығыс Қазақстан мен Монғолияның батыс аймағында көшпелі өмір сүріп келе жатқан Найман руының атауы да түркілік ұғым-танымдар негізінде жасалған. Ақын, ғалым Мір Шайыр көрсеткендей этнонимнің бастапқы морфемасы «най» қызыл ит емген деген мағынаны береді. Оған ешқандай таласымыз жоқ. Бұл морфемдік архесема «Н+АЙ» қасқыр мифіне негіз болған «Ау» сөзінің аздап дыбыстық құбылысқа ұшыраған (Ау ˃ Ай) вариантымен жасалған. Сонда, ғалымның айтқаны ғылыми тұрғыдан дәлме-дәл дұрыс болып шығады. «Н+АЙ+М+АН» құрамындағы Ай мен Ан архесемалары түсінікті, ал құрылымның басындағы Н мен М бір-біріне өте сәйкес дыбыстар. Шығатын қорытынды, этнонимнің өне бойындағы архесемалар таза түркілік мағыналар беретіндігін танимыз. Тағы бір мысал, орта түркі тайпасы Печенег этнонимі «ит беженек» деп те аталған. Яғни бір халық «ала он тайпа» деп те, «ит он тайпа» деп те түсіндіріле алады. Орыс тіліндегі «пес» –  «төбет» сөзі де осы ала шұбар иттің, беж иттің беж, пес – «ала шұбар» деген сипатын ит аты деп түсінуден шыққан түркі сөзі екендігін айта кетеміз[45. 266б].                                                   Қортындылай келсек, Италян, Найман этнонимдерінің пайда болу, қалыптасу байланыстарын аңызға негіз болған семалардың семантикалық этаптарда түрлену үрдісі бойынша жүргізілген гео-шеруінен байқаймыз. Бірінші «көк» комплексі Алтай кеңістігінде қордаланып барып, әлем тілдері мен тарихына, наным-сенімі, танымына әсер етіп, іргетеасының қалыптасуына да тірек бола білді. Этнокеңістік сипат алды деген сол. «Көк» комплексінен «көк бөрі»-қасқыр концептісі шығып Жетісу, Тарбағатай шеңберінде Найман этнонимін жасауға негіз болды. Тараз, Түркістан, Қырғыз жерлеріне келгенде Ит танымы ұғымы өріс ала бастады. Бұдан ары орта-түркі кезеңіндегі оғыз-хазар ошағы Арал-Каспий арасында этнонимдер мен бірқатар топонимдік атауларды «дүниеге әкелді». Арғы бағыт Астрахан ареалы мен осы күнгі чуваштар мекендеген ортаға келіп біршама ұғымдық бірліктерді тілдік айналымға енгізді. Одан Қара теңіз бен шеткі шегі герман, исланд  кеңістігінде «көк бөрі» концептісі Алтайдағыдай өте жоғарғы шкаламен танылды. Ман сөзінің ұғымы да осы кеңістікте ит, қасқыр ұғымдарымен бірегейлендіріліп жаңара түсті. Барысында бүкіл Еуропаның үштен екі бөлігінің тілдік жасалымдарына дендей ене берген. Нәтижесінде англо-саксондық, үндіевропа мен герман-асс-кельт тілдерін қалыптандырып шығарды. Тарих-түбі терең рим-апеннин моношеңберінде «көк бөрі»-қасқыр концептісі бүтіндей іргетас болып орнықты. Аңыз бен атаудың бір-бірін толықтырып сай келіп жататыны сондықтан. Бұл ұғымдық-танымдық концептілік шеру біздің ізденімпаздық қырымызға жүгінген бағытта дәл айтуымызша, мүмкін жобалап-болжауымызша б.з.б 600-500 жылдары орын алған. Италян мен Найман этнонимдері осылай біз іздеген «көмескі тарих беттерінде» тілдік, тарихи тұрғыдан байланысқан. Біздің бұл келтірген пікірлеріміз жалпылама түрде ғана. Әріден түптеп іздене түсу келешектің ісі. Әйтсе де, алып еуропаның қалыптасуына түркілердің орасан зор қатысы бары анық.      


Notice: compact(): Undefined variable: limits in /var/www/vhosts/blog.madeniportal.kz/httpdocs/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853

Notice: compact(): Undefined variable: groupby in /var/www/vhosts/blog.madeniportal.kz/httpdocs/wp-includes/class-wp-comment-query.php on line 853

ЖАУАП ҚАЛДЫРУ

Please enter your comment!
Please enter your name here